De psychologie van de hangmatbelegger - Waarom nietsdoen op de beurs zoveel moeilijker is dan het lijkt

In 2023 ontketende Tim Nijsmans samen met Yoran Brondsema een kleine revolutie onder particuliere beleggers. Met De Hangmatbelegger maakten ze passief beleggen via ETF's toegankelijk voor een breed publiek.

Het boek groeide uit tot een gigantisch succes en verkocht ondertussen meer dan 40.000 exemplaren. Voor een boek over beleggen zijn dat uitzonderlijke cijfers. Het komt zelfs in de buurt van de verkoopcijfers van populaire kookboeken. Alsof dat nog niet opmerkelijk genoeg was, werd "hangmatbeleggen" in 2024 ook verkozen tot woord van het jaar.

Het succes van het boek valt onder andere te verklaren doordat het een duidelijk antwoord biedt op een vraag waar veel beginnende beleggers mee worstelen: hoe kan je op een eenvoudige manier vermogen opbouwen zonder dagelijks met de beurs bezig te moeten zijn?

Geen ingewikkelde analyses, geen eindeloze discussies over individuele aandelen en geen uren inzoomen op koersgrafieken. Gewoon periodiek beleggen in een wereldwijd gespreide ETF, de kosten laag houden en de tijd zijn werk laten doen.

Toen ik zag dat Tim Nijsmans op de VFB Happening een presentatie gaf over de psychologie van de hangmatbelegger, was mijn interesse dan ook meteen gewekt.

Helaas kon ik er in maart niet live bij zijn, maar gelukkig stelde de VFB de opname nadien online beschikbaar voor haar leden.

Extra interessant was dat hij tijdens de presentatie ook al een tipje van de sluier oplichtte over het vervolgboek waaraan hij samen met Yoran aan het werken is: Hangmatbelegger voor het leven.

Op papier klinkt hangmatbeleggen heel eenvoudig. Je koopt elke maand een wereldwijd gespreide ETF en vervolgens leun je achterover en hoef je verder niets te doen.

Het is niet nodig om het macro-economische nieuws op te volgen, de laatste technologische trends te analyseren of de geo-politieke spanningen in te schatten. Het enige dat je moet doen is gewoon geduldig blijven zitten terwijl de wereldeconomie haar werk doet.

En precies daar wringt het schoentje. In de praktijk blijkt het voor veel beleggers verrassend moeilijk te zijn om niets te doen.

De mens is niet gemaakt om te beleggen

De centrale boodschap van Tim’s presentatie was dat succesvol beleggen eigenlijk tegen onze natuur in gaat.

Onze hersenen zijn niet gebouwd voor de financiële markten. Ze zijn gebouwd om te overleven. Duizenden jaren lang werden mensen beloond om snel te reageren op gevaar. In de savanne kon aarzelen letterlijk levensgevaarlijk zijn.

Op de beurs werkt dat mechanisme echter vaak tegen ons. Dalende koersen voelen als gevaar. Rode cijfers triggeren stress. En stress zet aan tot handelen.

Alle emotionele reflexen die ons als soort hebben geholpen te overleven, werken ons op de beurs net tegen. Instant reageren op gevoel is evolutionair logisch, maar financieel vaak desastreus.

Als hangmatbelegger probeer je net het tegenovergestelde te doen: niet reageren op alle impulsen die voortdurend op je afkomen. En dat blijkt psychologisch bijzonder moeilijk.

Iedereen is een langetermijnbelegger … tot de beurs daalt

Een interessant concept waar Tim dieper op in ging tijdens zijn presentatie, was de zogenaamde “empathy gap”.

Het klinkt als een ingewikkelde psychologische term, maar het fenomeen is verrassend herkenbaar voor elke belegger.

De empathy gap is ons onvermogen om correct te voorspellen hoe we zullen denken, voelen en handelen wanneer we ons in een andere emotionele toestand bevinden dan vandaag.

Met andere woorden: we denken dat de rationele versie van onszelf die nu rustig achter de computer zit, ook dezelfde beslissingen zal nemen wanneer de beurs in vrije val is. Maar dat blijkt zelden het geval.

Zolang de markten rustig zijn en de koersen stijgen, voelen we ons zelfverzekerd. We maken mooie langetermijnplannen, bepalen hoeveel risico we willen nemen en spreken met onszelf af hoe we zullen reageren wanneer er ooit een beurscorrectie komt.

We zijn ervan overtuigd dat we kalm zullen blijven en niet zullen panikeren zoals al die andere beleggers.

Tot die correctie er effectief komt.

We zijn vaak veel slechter in staat om rationeel te handelen dan we vooraf denken. We gaan er impliciet van uit dat onze gemoedstoestand van vandaag ook morgen nog dezelfde zal zijn. Maar wanneer angst, onzekerheid en stress de kop opsteken, verandert ons denkproces mee.

Op de beurs zie je dat voortdurend gebeuren. Wanneer de beurzen al een tijdlang stijgen, hoor je beleggers vaak zeggen:

"Als de markt terug een stuk zakt, dan koop ik bij."

Dat klinkt logisch. Iedereen houdt van koopjes. Zolang de beurs stijgt, lijkt een correctie zelfs een kans waar je naar uitkijkt. Veel beleggers hebben dan ook cash opzij staan voor zo’n instapmoment.

Maar wanneer die daling uiteindelijk komt, ziet de wereld er plots helemaal anders uit.

De media berichten onafgebroken over recessies, geopolitieke spanningen of handelsoorlogen. Rode cijfers domineren de schermen. Beleggingsapps kleuren dieprood. En plots verandert de gedachte van:

"Dit is een mooie koopkans."

naar:

"Misschien zakt het nog veel verder? Ik wacht beter nog even. "

Als de markt vervolgens nog verder daalt, wordt die twijfel meestal alleen maar groter.

Uiteindelijk herstelt de beurs vaak sneller dan verwacht, terwijl de belegger die vooraf zo overtuigd was om bij te kopen, helemaal niets gedaan heeft.

Dat is de empathy gap in actie.

Mike Tyson omschreef het ooit op een manier die ook perfect toepasbaar is op beleggen.

Toen een journalist hem vroeg of hij zich zorgen maakte over de strategie van zijn tegenstander Evander Holyfield, antwoordde hij droog:

"Everyone has a plan until they get punched in the mouth."

Op de beurs krijgen beleggers regelmatig zo'n figuurlijke rechtse hoek. Een beurscrash, een oorlog, een pandemie of een onverwachte politieke schok. Net op dat moment blijkt dat het plan dat we in alle rust hadden opgesteld veel moeilijker uit te voeren is dan gedacht.

Ook de legendarische fondsbeheerder Peter Lynch verwoordde hetzelfde idee treffend:

"Everyone in the world is a long-term investor until the market goes down."

Iedereen gelooft in de lange termijn wanneer de portefeuille mooi in het groen staat. Pas wanneer de markt stevig daalt, wordt duidelijk hoeveel risico iemand werkelijk kan verdragen.

Verliesaversie: waarom rood zoveel pijn doet

Een andere belangrijke psychologische valkuil is verliesaversie.

Mensen ervaren verlies veel sterker dan winst. Een verlies van 1.000 euro voelt psychologisch ongeveer dubbel zo zwaar aan als de vreugde van 1.000 euro winst.

Dat verklaart waarom beleggers zo vaak panikeren wanneer markten dalen.

Tijdens de presentatie haalde Tim een mooi voorbeeld aan van een beginnende hangmatbelegger die hem tijdens de Iran-crisis contacteerde. De belegger was amper twee maanden bezig met ETF’s toen de markten begonnen te dalen.

Een ervaren vriend, die al dertig jaar actief was op de beurs, raadde hem prompt aan alles te verkopen en later “op de bodem” terug te kopen.

Het is een schoolvoorbeeld van hoe emoties en overmoed samenkomen.

De nieuwe belegger zag rode cijfers en voelde pijn. De ervaren belegger dacht dat hij de markt kon timen.

Achteraf bleek dat verkoopmoment zowat het voorlopige dieptepunt van de markt te zijn geweest.

De belegger die gewoon bleef zitten in zijn hangmat? Die deed uiteindelijk het beste.

En dat is exact de paradox van beleggen: vaak voelt de juiste beslissing op korte termijn emotioneel verkeerd aan.

De financiële wereld wil dat je handelt

Wat de situatie nog moeilijker maakt, is dat zowat alles rondom ons actie probeert uit te lokken. Nieuwswebsites, brokers, sociale media, YouTube-video’s, podcasts, pushmeldingen op je smartphone … de financiële wereld draait op activiteit.

Er is altijd wel een reden om te kopen, te verkopen of je portefeuille bij te sturen.

Dat is ook niet zo verwonderlijk. Een broker verdient aan transacties, niet aan beleggers die jarenlang rustig blijven zitten. Financiële media moeten dagelijks nieuwe verhalen brengen en hebben er alle belang bij om het nieuws van de dag relevant en urgent te laten lijken.

Wie waarschuwt voor een nakende crisis of een grote opportuniteit, krijgt nu eenmaal meer aandacht dan iemand die zegt dat je best gewoon niets doet.

Ook technologie speelt daarin een belangrijke rol. Waar je vroeger een order moest doorgeven via de telefoon of computer, volstaan vandaag enkele tikken op een app op je smartphone.

De drempel om impulsief te handelen is vrijwel verdwenen. Beleggen is toegankelijker geworden, maar tegelijk ook verleidelijker.

Het gevolg is dat beleggers hun portefeuille vaker controleren dan ooit tevoren.

En hoe vaker je kijkt, hoe meer schommelingen je ziet. Een daling van enkele procenten voelt plots als een probleem dat opgelost moet worden. Een stijging wekt dan weer de verleiding op om winst veilig te stellen.

Elke beweging lijkt om actie te vragen, terwijl niets doen vaak de betere keuze is.

Volgens Tim is dat precies waarom veel beleggers hun eigen grootste vijand worden. Het grootste risico voor een hangmatbelegger is niet de beurs, maar de voortdurende verleiding om af te wijken van een strategie die eigenlijk prima werkt.

Minder beslissen, beter beleggen

Succesvol beleggen draait dan ook vaak minder om het verslaan van de markt dan om het onder controle houden van jezelf. De grootste bedreiging voor je rendement is meestal niet een beurscrash, een recessie of een geopolitieke crisis, maar de beslissingen die je neemt wanneer die gebeurtenissen zich voordoen.

Daarom kwam Tim tijdens zijn presentatie telkens terug op een opvallend eenvoudige oplossing: probeer jezelf zo weinig mogelijk kansen te geven om slechte beslissingen te nemen.

Automatiseren speelt daarin een cruciale rol. Door elke maand automatisch een bedrag te investeren in een wereldwijd gespreide ETF, schakel je een groot deel van de emotionele beslissingsmomenten uit.

Je hoeft niet langer te bepalen of dit een goed instapmoment is. Je hoeft geen voorspellingen te doen over de volgende beursbeweging en je hoeft je niet af te vragen of Trump, een oorlog of een recessie de markten nog verder zullen doen dalen.

Je volgt gewoon het plan.

Dat lijkt misschien banaal, maar precies daardoor werkt het. De beste bescherming tegen psychologische valkuilen zoals verliesaversie of de empathy gap is verrassend eenvoudig: zorgen dat je zo weinig mogelijk beslissingen moet nemen wanneer de emoties het hoogst oplopen.

Tim ging zelfs nog een stap verder met een advies dat voor veel beleggers nogal extreem zal klinken: verwijder je beleggingsapp van je smartphone.

Toch zit daar een duidelijke psychologische logica achter. Hoe vaker je naar je portefeuille kijkt, hoe vaker je schommelingen ziet. En hoe vaker je schommelingen ziet, hoe groter de kans dat je de drang voelt om iets te doen, maar voor een langetermijnbelegger is dat meestal helemaal niet nodig.

Een van de mooiste anekdotes uit de presentatie kwam nog uit de periode dat Tim als vermogensbeheerder bij een bank werkte.

Hij had een ondernemer als klant en probeerde hem elk jaar uit te nodigen voor een gesprek om de stand van zaken van zijn portefeuille te bespreken. Alleen bleek die ondernemer daar weinig belangstelling voor te hebben.

Op mails en telefoontjes kwam vaak geen reactie, waardoor het soms jaren duurde voor er opnieuw een afspraak werd ingepland.

Toen het uiteindelijk toch lukte om hem op kantoor te krijgen, toonde Tim hem de mooie evolutie van zijn portefeuille.

De ondernemer keek even naar de cijfers en stelde vervolgens een eenvoudige vraag:

"Waarom moest ik hier eigenlijk voor langskomen? Alles gaat toch goed? Tot binnen een paar jaar. "

Die klant had nauwelijks naar zijn beleggingen gekeken, had zich niet laten meeslepen door het nieuws van de dag en had vooral zijn tijd besteed aan zijn onderneming.

Het resultaat was niet alleen een mooi rendement op zijn portefeuille, maar ook iets wat minstens even waardevol is: gemoedsrust.

Misschien is dat wel de ultieme vorm van hangmatbeleggen.

Niet voortdurend bezig zijn met je beleggingen, maar erop vertrouwen dat een goed plan zijn werk doet terwijl jij je energie steekt in je onderneming, werk, je gezin, je hobby's of alles wat het leven buiten de beurs interessant maakt.

Focus op wat je kunt controleren

Wat ik zelf ook nog wil toevoegen, is dat succesvol vermogen opbouwen niet alleen draait om rendement.

Veel beleggers spenderen uren aan het zoeken naar de volgende winnaar, het analyseren van beurskoersen of het voorspellen van marktbewegingen. Terwijl zelfs professionele fondsbeheerders er maar zelden in slagen om de markt langdurig te verslaan.

Daartegenover staan een aantal factoren waar je als belegger wél rechtstreeks invloed op hebt.

Je uitgaven onder controle houden. Meer sparen. Je beleggingen automatiseren. Of je inkomen verhogen zodat je meer kunt investeren.

Dat zijn misschien minder spectaculaire onderwerpen dan de nieuwste beursrally of het populairste aandeel van het moment, maar op lange termijn kunnen ze een grotere impact hebben op je vermogen.

Wie erin slaagt om maandelijks een paar honderd euro extra te beleggen door bewuster met zijn uitgaven om te gaan of door zijn inkomen te verhogen, creëert vaak meer waarde dan iemand die met wisselend succes eindeloos zoekt naar een paar procent extra rendement.

Bovendien zijn dat beslissingen die je zelf kunt nemen, zonder afhankelijk te zijn van de grillen van de markt.

In plaats van al je energie te steken in het proberen verslaan van de markt, kan je die misschien beter investeren in een loonsopslag, een opleiding, een eigen project of een extra inkomstenbron.

Vandaag zijn de mogelijkheden daarvoor trouwens groter dan ooit. Dankzij digitale platformen en AI-tools is het eenvoudiger geworden om nieuwe vaardigheden aan te leren, een side business op te starten of bijkomende inkomsten te genereren.

Uiteindelijk past dat perfect binnen de filosofie van de hangmatbelegger.

Beleggen hoeft geen fulltime bezigheid te worden. Het doel is niet om voortdurend met geld bezig te zijn, maar om een systeem op te bouwen dat voor jou werkt, zodat jij je tijd kunt besteden aan de dingen die echt belangrijk zijn.

De paradox van hangmatbeleggen

Veel mensen beginnen met beleggen omdat ze een bepaald financieel doel voor ogen hebben.

Ze willen een buffer opbouwen, vroeger kunnen stoppen met werken, meer financiële zekerheid creëren of vermijden dat hun spaargeld aan koopkracht verliest.

Maar onderweg dreigt soms iets merkwaardigs te gebeuren: het middel wordt het doel.

Beleggen wordt dan een dagelijkse bezigheid.

Koersen checken, financieel nieuws volgen, markten analyseren, voorspellingen maken. Terwijl dat eigenlijk nooit de bedoeling was.

De filosofie van hangmatbeleggen vertrekt net vanuit het omgekeerde idee.

Je bouwt een eenvoudig systeem op, door bijvoorbeeld maandelijks automatisch in een wereldwijd gespreide ETF te beleggen, zodat je er nadien zo weinig mogelijk mee bezig moet zijn.

Niet omdat beleggen onbelangrijk is, maar omdat er belangrijkere dingen zijn om je tijd en aandacht aan te besteden.

Het doel is uiteindelijk niet om de beurs centraal te zetten in je leven.

Het doel is net om voldoende financiële vrijheid op te bouwen zodat je meer tijd en energie kunt investeren in wat voor jou echt telt: je gezin, vrienden, hobby's, werk, gezondheid of persoonlijke projecten.

Misschien zit daar wel de grootste paradox van hangmatbeleggen.

Door minder met je beleggingen bezig te zijn, word je vaak een betere belegger.

Je laat je minder meeslepen door emoties, handelt minder impulsief en geeft jezelf minder kansen om slechte beslissingen te nemen.

De beste hangmatbelegger is niet degene die het meeste naar de beurs kijkt, maar degene die een goed plan heeft, zich eraan houdt en vervolgens zijn aandacht richt op het leven buiten de beurs.